Tìm hiểu về các hình dạng của bát Matcha

Trong nghệ thuật trà đạo Nhật Bản, chawan (bát uống trà) không chỉ đơn thuần là một vật dụng mà còn thể hiện tinh thần, phong cách và cả mùa trà. Có nhiều hình dạng khác nhau của chawan, mỗi loại phù hợp với từng hoàn cảnh, sở thích và điều kiện thời tiết. Hãy cùng Auraleaf khám phá những kiểu dáng phổ biến của bát Matcha.

Wan-nari (椀形) - Hình bát gỗ

Wan-nari là một trong những hình dạng bát Matcha phổ biến nhất, với đường cong nhẹ từ chân đến mép và thành bát thẳng đứng, giống bát gỗ đựng súp miso. Đặc biệt phổ biến trong dòng bát kyo-yaki, thiết kế này giúp bát cân đối, dễ khuấy Matcha và mang lại trải nghiệm thưởng thức trọn vẹn.

Mayu-gata (繭形) - Hình kén

Là một biến thể tinh tế của Wan-nari, Mayu-gata có hình dáng thuôn nhẹ, gợi lên hình ảnh của một kén tầm. Phong cách này chủ yếu được tìm thấy trên bát trà Kyo-yaki iro-e và được phát triển lần đầu tiên bởi nghệ nhân Nonomura Ninsei, do đó còn được gọi là Ninsei-gata (仁清型). Với đường cong mượt mà và kiểu dáng thanh nhã, bát Mayu-gata không chỉ mang đến sự hài hòa về mặt thị giác mà còn tạo cảm giác cầm nắm thoải mái, giúp trải nghiệm uống matcha trở nên tinh tế hơn.

Hantsutsu-gata (半筒形) - Loại nửa hình trụ

Với thành bát thẳng và đáy phẳng hơn, Hantsutsu-gata là một trong những hình dạng bát đặc trưng của Nhật Bản. Thiết kế này giúp việc đánh matcha dễ dàng hơn, vì thành bát dựng đứng ngăn trà bắn ra ngoài khi khuấy. Hantsutsu-gata xuất hiện ở nhiều phong cách khác nhau, nhưng đặc biệt phổ biến trong dòng Raku chawan. Những chiếc bát Raku với hình dạng này mang nét thô mộc, tự nhiên, phản ánh sự hòa quyện giữa hình học và tính thủ công đầy ngẫu hứng, tạo nên vẻ đẹp độc đáo cho mỗi chiếc bát.

Tsutsu-gata (筒形) - Loại hình trụ

Tsutsu-gata là phiên bản cao hơn của bát Hantsutsu-gata, thường được dử dụng vào mùa đông nhờ thành bát cao giúp giữ nhiệt lâu hơn. Tuy nhiên, hình dạng này cũng mang đến thách thức khi khuấy matcha, vì đáy bát khó chạm tới bằng chasen thông thường, và miệng bát hẹp bạn chế không gian khuấy. Dù vậy, thiết kế cao của bát lại giúp ngăn matcha tràn ra ngoài, mang đến trải nghiệm thưởng trà trọn vẹn hơn trong những ngày lạnh giá.

Hatazori-gata (端反り型)/Komogai-nari - Môi cong/Hình Komogai

Bát Hatazori-gata có thiết kế giống hoa tulip, với phần mép cong loe ra ngoài, giúp việc uống matcha trở nên dễ dàng và thoải mái hơn. Kiểu dáng này còn được gọi là Kômgai-nari, lấy theo tên của những chiếc bát có phần mép cong được nhập khẩu từ komogai, Hàn Quốc.

Mặc dù không phải lúc nào cũng được phân biệt rõ ràng, nhưng bát komogai thường sâu và tròn hơn, tượng tự wan-nari chawan nhưng có mép loe. Ngoài ra, chúng có xu hướng có đế rộng và cao hơn. Một ví dụ điển hình là những chiếc mishima chawan của nghệ nhân Kengo Sugawara, với kiểu dáng gần với hatazori-gata hơn là komogai-nari.

Ido-gata (井戸型) - Ido/Giếng gõ

Bát Ido-gata lấy cảm hứng từ Ido chawan, một loại bát Hàn Quốc thế kỷ 16. Ban đầu chỉ bát cơm mộc mạc dành cho nông dân, nhưng khi du nhập vào Nhật Bản, lớp men tro đơn giản và hình dáng tự nhiên của chúng lại trở thành biểu tượng của phong cách wabi-sabi, được giới trà đạo đặc biệt yêu thích. Một trong những chiếc Ido chawan nổi tiếng nhất, Kizaemon Ido, hiện được xem là bảo vật quốc gia của Nhật Bản.

Ido chawan có ba loại chính:

• O-ido (大井戸) - Ido lớn: Kích thước rộng, chân cao hình nút tre (takenofushi koudai), men màu be ấm áp (biwa).
• Ko-ido (小井戸) - Ido nhỏ: Giống O-ido nhưng nhỏ hơn, chân bát ít nổi bật hơn.
• Ao-ido (青井戸) - Ido xanh: Thành bát thẳng hơn, men có tông màu lạnh hơn.

Các bát Ido chawan thường có đường vân xoắn (rohurome), dấu vết của bàn tay người thợ gốm khi tạo hình trên bàn xoay. Ngày nay, những chiếc bát Hàn Quốc nguyên bản rất hiếm, nhưng nhiều nghệ nhân Nhật Bản, đặc biệt là Hagi-yaki, đã tái hiện phong cách Ido, kết hợp men tro truyền thống với kỹ thuật hiện đại.

Sugi-nari (杉形) - Hình cây tuyết tùng

Bát Sugi-nari có hình dạng thuôn cao, gợi nhớ đến thân cây tuyết tùng (sugi), một loài cây đặc trưng của Nhật Bản. Kiểu bát này có phần đáy hẹp và phần miệng mở rộng dần, tạo cảm giác thanh thoát và cân đối. Hình dáng này không chỉ mang vẻ đẹp tự nhiên mà còn giúp giữ nhiệt tốt, phù hợp để thưởng thức matcha vào những ngày se lạnh.

Sugi-nari chawan thường được làm từ các dòng gốm như Hagi-yaki hoặc Takatori-yaki, với lớp men nhẹ nhàng, đôi khi có hiệu ứng kannyu (vết rạn men tự nhiên), càng làm tăng thêm nét tinh tế và mộc mạc cho chiếc bát.

Dojimari-gata (胴締型) - Kiểu thắt lưng

Dojimari-gata chawan có hình dáng tương tự hantsutsu-gata nhưng đặc trưng bởi phần eo thắt nhẹ ở giữa, tạo nên điểm nhấn độc đáo. Thiết kế này không chỉ mang tính thẩm mỹ mà còn giúp người dùng cầm nắm dễ dàng hơn, tạo cảm giác chắc tay khi nâng bát bằng cả hai tay.

Kiểu bát này thường xuất hiện trong các dòng gốm Raku hoặc Hagi-yaki, với bề mặt men tự nhiên, đôi khi có kết cấu thô mộc, phù hợp với tinh thần wabi-sabi trong trà đạo Nhật Bản.

Tenmoku-gata (天目型) - Loại Tenmoku

Tenmoku-gata chawan lấy cảm hứng từ những chiếc bát trà Jian ware của Trung Quốc thời nhà Tống, nổi tiếng với lớp men sắt đậm và độ bóng đặc trưng. Những chiếc bát Tenmoku nguyên bản thường có màu đen tuyền, nhưng trong một số trường hợp hiếm hoi, hiệu ứng lò nung đặc biệt tạo ra bề mặt lấp lánh kim loại, như Yohen Tenmoku – loại bát quý hiếm được coi là bảo vật quốc gia của Nhật Bản.

Hình dạng của bát Tenmoku đặc trưng bởi phần thân hình nón, chân nhỏ và mép hơi loe, tạo điểm tựa cho ngón tay khi cầm. Tuy nhiên, thiết kế này có thể gây chút khó khăn khi đánh matcha do chân bát không quá vững. Ngày nay, thuật ngữ tenmoku không chỉ đề cập đến lớp men đặc biệt mà còn để chỉ loại bát có hình dáng này, ngay cả khi chúng không có lớp men truyền thống.

Hira-gata (平型)/Natsu Chawan (夏茶碗)- Loại phẳng/Chawan mùa hè

Hira-gata chawan, còn được gọi là Natsu Chawan (bát trà mùa hè), có thiết kế rộng và phẳng giúp matcha có diện tích tiếp xúc lớn hơn với không khí, giúp trà nguội nhanh hơn trong những ngày hè oi bức. Nhờ hình dáng mở, loại bát này mang đến cảm giác nhẹ nhàng, thoáng đãng khi thưởng trà.

Tuy nhiên, thiết kế này cũng có một số thách thức khi pha trà. Thành bát rộng có thể khiến matcha dễ bắn ra ngoài khi đánh bằng chasen. Dù vậy, với những người yêu thích trà đạo, Natsu Chawan vẫn là một lựa chọn tuyệt vời để tạo nên trải nghiệm trà thanh mát vào mùa hè.

Badarai-gata (馬盥型) - Loại xô ngựa

Badarai-gata chawan là sự kết hợp giữa hai hình dạng phổ biến: hira-gata (loại phẳng) và hantsutsu-gata (loại nửa hình trụ). Chúng có thành thẳng và đáy phẳng giống như hantsutsu-gata nhưng lại mang hình dáng rộng và thấp của hira-gata.

Do thiết kế rộng và nông, loại bát này có thể gây khó khăn khi đánh matcha, vì lượng nước trong bát thường khá nông, làm giảm hiệu quả của chasen. Tuy nhiên, với diện tích bề mặt lớn, badarai-gata vẫn được ưa chuộng trong những ngày hè, giúp trà nguội nhanh hơn và mang đến trải nghiệm uống trà nhẹ nhàng, thư thái.

Kutsu-gata (沓形) - Hình guốc

Kutsu-gata chawan là một trong những hình dạng bát trà độc đáo nhất, được sáng tạo bởi Furuta Oribe (古田織部) vào cuối thế kỷ 16. Oribe là một bậc thầy trà đạo samurai nổi tiếng với phong cách thẩm mỹ hyouge (ひょうげ), mang tính phá cách và khác biệt so với sự thanh tao truyền thống của wabi-cha.

Điểm đặc trưng của kutsu-gata chawan là hình dạng không đối xứng, bị uốn cong và biến dạng một cách có chủ ý. Một số bát có hai mặt ép vào, tạo dáng thuôn dài, trong khi những chiếc khác có ba mặt ép vào, khiến chúng giống hình dáng của một đôi guốc gỗ (kutsu). Chính sự bất quy tắc này lại mang đến sức hút đặc biệt, thể hiện tinh thần sáng tạo và sự phá cách trong nghệ thuật trà đạo Nhật Bản.

Kết luận

Auraleaf mang đến những chiếc chawan với đa dạng kiểu dáng, từ truyền thống đến phá cách, giúp bạn tận hưởng trọn vẹn nghệ thuật trà đạo Nhật Bản. Dù bạn yêu thích sự tinh tế của Ido-gata hay nét độc đáo của Kutsu-gata, mỗi chiếc bát đều góp phần tạo nên trải nghiệm thưởng trà trọn vẹn. Để khám phá thêm về các sản phẩm trà và phụ kiện trà cao cấp, liên hệ ngay Auraleaf qua 0966 863 698!

>>> Xem thêm: Tại Sao Lớp Foam (Lớp Bọt) Trong Usucha Lại Được Đánh Giá Cao?